Herkomstonderzoek naar museale collecties in verband met roof, confiscatie of gedwongen verkoop in de periode 1933-1945

menu Skip over navigation | Sla menu over

Wat houdt het onderzoek in?

Wat houdt het onderzoek Museale Verwervingen vanaf 1933 in?

Doel

Het onderzoek Museale Verwervingen vanaf 1933 heeft tot doel ervoor te zorgen dat Nederlandse musea collecties beheren met heldere en transparante herkomstgeschiedenissen. Na het eerdere grote herkomstonderzoeken aan het einde van de jaren 90 bleek dat al vóór de Tweede Wereldoorlog kunstvoorwerpen in Nederlandse musea terecht waren gekomen die in Duitsland of Oostenrijk door het Naziregime geroofd waren. Ook kunnen na de oorlog kunstobjecten zijn gaan ‘zwerven’. Het onderzoek richt zich daarom op werken die mogelijk verhandeld of op andere wijze van eigenaar gewisseld zijn tussen 1933 en 1945.

Omvang van het onderzoek

Voor grote collecties is dit onderzoek een geweldige opgave: het Rijksmuseum heeft bijvoorbeeld een collectie van 1,1 miljoen werken; 13.000 van deze werken maken onderdeel uit van het onderzoek. Het Stedelijk Museum Amsterdam heeft een collectie van 90.000 objecten; 3846 van deze objecten zijn in het onderzoek betrokken. Het betreft schilderijen, tekeningen of beelden die verworven zijn na januari 1933 en vervaardigd zijn voor 1946.
Voor bepaalde andere musea geldt dat zij maar enkele werken te onderzoeken hadden, omdat het grootste deel van hun collectie uit moderne kunst bestaat die na de Tweede Wereldoorlog is vervaardigd.

Ondersteuning van musea

In totaal voeren 162 musea het onderzoek uit. Vanuit de Museumvereniging biedt een projectteam richtlijnen voor het onderzoek en ondersteuning bij de uitvoering daarvan. Daarbij wordt zij geadviseerd door de Commissie Museale Verwervingen vanaf 1933, onder leiding van Prof. Dr. Rudi Ekkart.  De Museumvereniging heeft daarnaast meerdere informatiemiddagen en symposia georganiseerd, en een pagina op haar website ingericht waar deelnemende musea informatie en advies kunnen vinden.

Publicatie van de resultaten

Op 29 oktober 2013 is de website van het herkomstonderzoek Museale Verwervingen vanaf 1933 geopend. Op deze website zijn de bevindingen opgenomen van de musea die het onderzoek inmiddels hebben afgerond. Werken waarvan de herkomstgeschiedenis tussen 1933 en 1945 niet kan worden vastgesteld en die aanleiding geven om te denken aan roof of gedwongen verkoop tijdens het Naziregime worden op deze website gepubliceerd.¹ Voor werken waarvan het vermoeden bestaat dat deze geroofd zijn, adviseert de Museumvereniging haar leden op zoek te gaan naar de oorspronkelijke eigenaren of hun erfgenamen.
Hierbij kunnen de musea advies en ondersteuning krijgen van de Museumvereniging.

Erfgenamen

Oorspronkelijke eigenaren of mogelijke erfgenamen kunnen in overleg treden met het museum of de eigenaar van het kunstobject. Ook kunnen erfgenamen in overleg met het museum of de eigenaar van de collectie een claim voorleggen aan de adviescommissie restitutieverzoeken cultuurgoederen en Tweede Wereldoorlog. De adviescommissie – kortweg: de Restitutiecommissie – geeft in deze gevallen een bindend advies. Betreft het een voorwerp in Rijksbezit, dan kunnen familieleden of erfgenamen van de oorspronkelijke eigenaar een schriftelijk verzoek tot restitutie indienen bij de Minister van Onderwijs Cultuur en Wetenschap (OCW).

Afronding van het herkomstonderzoek

Een aantal musea zal na november 2013 het herkomstonderzoek afronden. Zij hebben te maken gehad met digitalisering van hun volledige collectie, een grootschalige verbouwing of hebben een dusdanig grote collectie, dat het herkomstonderzoek meer tijd vergt. Ook na november 2013 gaat herkomstonderzoek door: transparante collecties vergen een constante inspanning, en over de herkomst van stukken kunnen steeds nieuwe feiten naar voren komen.

¹ Voor kunstvoorwerpen geldt in meerdere gevallen dat de herkomstgeschiedenis niet helder is. Museale Verwervingen vanaf 1933 richt zich echter alleen op kunstobjecten en joodse rituele voorwerpen waarvan denkbaar is dat deze tijdens het Naziregime door roof of gedwongen verkoop van eigenaar zijn gewisseld.