Herkomstonderzoek naar museale collecties in verband met roof, confiscatie of gedwongen verkoop in de periode 1933-1945

menu Skip over navigation | Sla menu over

Voormalig onderzoek 1940-1948

naar onderzoeksoverzicht

Reactie Museum

Het museum heeft een gedeeltelijke aanwinstenlijst over de periode 1939-1942 opgesteld. Vanaf 1942 was de voorloper van het museum vanwege de oorlogs-situatie gesloten, en hebben er geen verwervingen meer plaatsgevonden. Het museum is pas na 1948 heropend.

De herkomstgegevens in de aanwinstenlijst zijn mede gebaseerd op een onderzoek uit 1996 naar de geschiedenis van de museumcollectie. Voor het project Museale Verwervingen 1940-1948 heeft het Stedelijk Museum Het Domein gebruik gemaakt van de jaarverslagen en inventarisboeken van de vroegere Stichting Museum Het Land van Sittard. Het museum bericht niet of het bij het onderzoek problematische aanwinsten heeft kunnen vaststellen.

Bruiklenen

In de periode 1939-1942 heeft het museum diverse bruiklenen verworven die nog aanwezig zijn in de huidige collectie. Het betreft onder meer een hoeveelheid oude Joodse liturgische boeken. Deze boeken zijn in het museum ondergebracht door een particuliere eigenaar die later het slachtoffer is geworden van de Jodenvervolging (zie paragraaf 4.5, ‘Achtergebleven Joodse eigendommen in Nederlandse musea’). De Commissie Museale Verwervingen 1940-1948 heeft het museum verzocht om in zijn archieven na te gaan of er na de bevrijding overleg is gevoerd over deze voorwerpen met de nabestaanden van de bruikleengever. Indien dit niet het geval is, geeft de Commissie het museum in overweging om contact op te nemen met de erfgenamen.

Het museum meldt in reactie hierop, dat het niet heeft kunnen vaststellen welke liturgische boeken uit de museumcollectie precies afkomstig zijn uit de bruikleen van de betrokken familie. De destijds vastgelegde bruikleengegevens zijn hiervoor te weinig gedetailleerd. In een deel van de aanwezige liturgische boeken staat een eigenaarsnaam genoteerd; de naam van de betrokken bruikleengever is echter in geen van de boeken aangetroffen. Het museum overweegt om middels archiefonderzoek na te gaan of de personen die hun naam in de boeken hebben geschreven, gelieerd waren aan de betreffende bruikleengever.

In de aanwinstenlijst van het museum wordt voorts melding gemaakt van een bruikleen uit 1939-1940 van de Joodse gemeente van Sittard. Het betreft een op perkament geschreven Hebreeuwse tekst der tien geboden. Navraag bij het Museum Het Domein leert dat dit voorwerp deel uitmaakt van een grotere collectie Judaica die door de plaatselijke synagoge in het museum is ondergebracht.[215] Na de bevrijding hebben zich geen rechthebbenden bij het museum gemeld met een verzoek om teruggave van de voorwerpen. Het Museum Het Domein deelt mede dat de Gemeente Sittard in 1951 verlenging van de bruikleen heeft aangevraagd bij de Joodse gemeente. Uit de geraadpleegde stukken kon niet worden opgemaakt bij welke Joodse gemeente dit verzoek is ingediend, maar het ging vermoedelijk om die van Maastricht (de Joodse gemeente van Sittard is in 1947 opgeheven en bij die van Maastricht gevoegd).[216]

Bewaarnemingen en pro forma schenkingen

In verband met de aanwezige collectie Judaïca, heeft de Commissie Museale Verwervingen 1940-1948 het museum verzocht om speciale aandacht te besteden aan eventuele bewaarnemingen en pro forma schenkingen van Joodse families. Het museum bericht dat het tot dusverre geen aanwijzingen heeft gevonden dat hiervan sprake is geweest in de bezettingsperiode. In de oorlog heeft een Joodse opticien enige brillen aan het museum geschonken, maar er zijn geen indicaties dat het hierbij om een ‘schijnschenking’ ging. Van een collectie zegelafdrukken die rond 1939/1940 aan het museum is geschonken, is nog onduidelijk of deze afkomstig was van een Joodse eigenaar. Op verzoek van de commissie zal het museum hierover nadere gegevens trachten te achterhalen.

Metaalvordering

In de aanwinstenlijst van het museum komen enkele voorwerpen voor die vermoedelijk afkomstig zijn uit de opbrengst van de zogenaamde metaalinzameling op last van de bezetter (zie paragraaf 4.6, ‘Ingeleverd metaal in Nederlandse musea’). De Commissie Museale Verwervingen 1940-1948 heeft het museum gevraagd of achterhaald kan worden wie de voormalige eigenaars van de betreffende voorwerpen zijn.

Vervolg

Het Stedelijk Museum Het Domein laat weten dat de aan de Commissie Museale Verwervingen 1940-1948 toegezonden aanwinstenlijst incompleet was, en zal worden vervolledigd. Daarnaast zal het museum aanvullende gegevens proberen te achterhalen over de boven besproken collecties.  

Aanvullende reactie

Het museum heeft de commissie de complete aanwinstenlijst toegezonden. Het museum meldt dat onderzoek naar een partij liturgische boeken die door S. Hertzdal aan het museum zijn geschonken geen definitief uitsluitsel heeft verschaft over de herkomst van de boeken. Het verslag van het onderzoek is aan de commissie toegestuurd. Naar de collectie zegelafdrukken en de metaalvorderin- gen moet nog nader onderzoek verricht worden.